Mikado?

Rosnąca liczba konstrukcji parowozów i układów zestawów kołowych tocznych oraz napędowych wymusiła wprowadzenie stosownego systemu ich oznakowania. W Polsce parowóz z jedną osią toczną z przodu i czterema wiązanymi oznaczano, jako układ 1-4-0, gdzie zero oznaczało brak zestawu kołowego. Z kolei w Wielkiej Brytanii, czy w Stanach Zjednoczonych kierowano się nie liczbą osi, a kół i dla tego samego układu osi oznaczenie wyglądało następująco 2-8-0. W Niemczech wprowadzono system dziś funkcjonujący w wielu krajach również przy oznaczaniu trakcji spalinowej i elektrycznej. Liczbę zestawów tocznych oznacza się cyframi arabskimi będącymi w wózku, czy niezależnymi od pozostałego układu oddziela się apostrofem, a zestawów napędowych w jednej grupie dużymi literami. I tak przedmiotowy parowóz w tym systemie nosiłby oznaczenie 1'D. Ponadto w Stanach Zjednoczonych dla każdego z rodzaju układów kół wprowadzono nazwę i dla układu osi 2-8-0 określono nazwą Consolidation. Inny przykład dla każdego ze sposobów oznacznia wyglądałby kolejno 1-4-1, 2-8-2 i 1'D'1,nosił on nazwę Mikado. Układ 2-3-1, 4-6-2 i 2'C1', to legendarny Pacific.

Powyższe oznaczenia funkcjonowały w literaturze i dokumentach pojazdów, ale każdy zarząd kolejowy miał wprowadzony indywidualny system oznakowania serii parowozów. Polski wprowadzony 3 listopada 1922 roku rozporządzeniem Ministra Kolei Żelaznych zakładał oznaczenie serii poprzez ciąg lier i cyfr. Pierwsza określała przeznaczenia pojazdów trakcyjnych - Pośpieszne, Osobowe, Towarowe. Parowozy bez tendra tzw. tendrzaki posiadały drugą literę "K" - kusy. Kolejna, mała litera, to układ osi - np. oznaczenie "t" - układ 1-4-1, czyli 1'D1, więc nasz układ Mikado.

Typowy układ osi Mikado.

Dlaczego akurat Mikado?

Parowozy pasażerskie cechowały się zestawami kołowymi wiązanymi o znacznie większej średnicy od parowozów towarowych. Pierwsze z nich posiadały nawet jeden zestaw kołowy napędowy o dużej średnicy przekraczającej 2000mm. Jednak łatwość wpadania w poślizg zaledwie jednego zestawu napędowego przy coraz cięższych pociągach powodowała potrzebę poprawy przyczepności poprzez wprowadzenie kolejnych zestawów wiązanych. W okresie międzywojennym bardzo popularnym i szeroko stosowanym na świecie układem osi wśród parowozów pośpiesznych stał się 2-3-1 - Pacific. Parowóz taki posiadał dobre prowadzenie, wystarczającą przyczepność dzięki trzem zestawom wiązanym i zestaw toczny pod kabiną maszynisty, który pozwalał na zastosowanie dużego stojaka kotła ze skrzynią ogniową gwarantującą dużą powierzchnię ogrzewalną. Parowozy pośpieszne o takim układzie osi cechowały się dużą prędkością, jednak masa pociągów była ograniczona szczególnie na szlakach o wymagającym profilu podłużnym. Remedium okazało się zmniejszenie średnicy zestawów wiązanych z równoczesnym zwiększeniem ich ilości z C do D. Zmiany te powodowały nieznaczne obniżenie prędkości konstrukcyjnej przy jednoczesnym wzroście mocy parowozu.

Odradzając się w okresię międzywojennym Polskie Koleje Państwowe posiadały duże zapotrzebowanie na ciężkie parowozy pośpieszne. Ostatecznie zdecydowano się na budowę parowozów Pt31 o układzie osi 1-4-1 - Mikado, które okazały się niezwykle udaną serią docenianą nie tylko w Polsce. Po II Wojnie Światowej sytuacja była analogiczna, powstała więc seria Pt47 będąca kontynuacją produkcji swojej starszej siostry po wprowadzeniu pewnych zmian wpływających na samą produkcję i warunki pracy drużyny trakcyjnej.

Uniwersalność tego układu osi pozwalała na konstruowanie ciężkich parowozów pasażerskich, czy tendrzaków, które cechowały się możliwością uzyskania tej samej prędkości maksymalnej dla obu kierunków jazdy. I tak na szlakach PKP możemy wymienić leciwe Pt1, czy "uniwersalne" Ot1, pruskie tendrzaki TKt1, TKt2, TKt3, czy powojenne parowozy polskiej budowy TKt48. Również na innych kolejach doceniano układ Mikado choćby na francuskich kolejach SNCF, gdzie parowozy 141R prowadziły pociągi pośpieszne, a nawet towarowe. W Stanach Zjednoczonych układ Mikado znajdował zastosowanie na różnych kolejach, jak Chicago Burlington & Quincy, Chesapeake & Ohio z parowozami klasy K-2, Wabash Railroad z parowozami klasy K-4, Pennsylvania Railroad z parowozami L1s, dalej kolejach Northern Pacific, New York Central czy Milwaukee Road w każdym przeznaczeniu od parowozów pasażerskich do prowadzących ciężkie brutta, a nawet na kolejach wąskotorowych. Ponadto Mikado opanowały cały Świat będąc eksploatowane do dziś w Chinach, gdzie pracują w przemyśle oraz już zimne w Finlandii, Indiach, Włoszech, Japonii, ZSRR, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii, czy Jugosławii. Bardzo praktycznie i uniwersalny układ osi sprawił, że zarządy kolejowe chętnie stosowały go na swoich sieciach.

Opracował Grzegorz Radliński, 26.04.2020