35 lat kultu"Karpat" i szczęśliwej trzynastki!

Parowozy pospieszne ze swoimi wielkimi kołami, a dzięki nim osiąganymi dużymi prędkościami, robiły na pasażerach i miłośnikach starej kolei zawsze największe wrażenie. Kiedy przejeżdżałyz dużą prędkością prowadząc ciężki pociąg pospieszny, wrażenie to było szczególnie duże. Zapraszam do poznania historii kresu planowej eksploatacji parowozów pospiesznych PKP w służbie ostatniego międzynarodowego pociągupospiesznego"Karpaty", obsługiwanego przez ostatnie Pt47 zaangażowane do zadań, do których zostały zbudowane.

Dowiedz się, jak zrodził się kult "Karpat" i Pt47-13 w 35 rocznicę ostatniego pociągu!


Fot. 1. Parowóz Pt47-13 uchwyconypodczas obrządzania na torach parowozowni Przeworsk.
 

Lata osiemdziesiąte XX wieku to kres eksploatacji parowozów pospiesznych serii Pt47, a kolejna dekada to już definitywny koniec trakcji parowej na PKP. Z początkiem tego okresu możliwe było jeszcze ujrzenie Pt47 z ciężkimi pociągami pospiesznymi, jednak sytuacja ta dynamicznie zmieniała się w połowie lat osiemdziesiątych. Wówczas MD Kłodzko, czy MD Olsztyn nie wydawały już Pt47 do ciężkich pociągów pospiesznych. Inaczej sytuacja wyglądała w MD Skarżysko-Kamienna. Kiedy Pt47 kończyły planową obsługę pociągów z Warszawy do Rzeszowa i dalej do Zagórza czy Przemyśla, wyjątkiem pozostał międzynarodowy pociąg pospieszny "Karpaty" nr 381/382 relacji Sofia - Bukareszt -Suceava - Lwów - Przemyśl - Przeworsk - Skarżysko-Kamienna - Radom - Warszawa Wschodnia. W pociągu tym, na całej długości trasy, przeprowadzano dwukrotnie wymianę wózków ze względu na zmianę rozstawu szyn. Druga podmiana następowała na granicy Polski i ZSRR w Przemyślu, gdzie obsługę pociągu podejmowała lokomotywa elektryczna EU07 z MD Dębica, która prowadziła go do Przeworska. Tutaj od linii numer 91 Kraków Główny - Medyka odchodził niezelektryfikowany szlak Przeworsk - Stalowa Wola Rozwadów i dalejSandomierz - Skarżysko-Kamienna, co dawało pole do popisu ostatnim Pt47 z MD Skarżysko-Kamienna. Dalej ze Skarżyska-Kamiennej do końca relacji pociąg prowadzony był przez lokomotywy serii ET22, też z MD Skarżysko-Kamienna.


Fot. 2. Parowóz Pt47-13 z pociągiem "Karpaty" ostatnich dniach planowej obsługi z Przeworska do Sandomierza.
 
Planowe zestawienie Karpat wyglądało następująco: B + B + A + B + WLABd + WLABd + WLABd + WLABd. W sezonie letnim obsługę trakcyjną na odcinku niezelektryfikowanym często zapewniałylokomotywy ST44, lecz w sezonie grzewczym taka sytuacja nie mogła mieć miejsca. W ostatnich latach w obsłudze "Karpat" występowały wszystkie sprawne w tym okresie skarżyskie maszyny 13, 60, 63, 82, 102, 103, 104, 110, 130, 148, 149, 166. Jednak ze względu na zakończenie napraw parowozów przez ZNTK Bydgoszcz w roku 1985, ich liczba pod parą systematycznie malała. W przypadku defektów nielicznych z czasem sprawnych Pt47, do obsługi zatrudniano również parowozy serii Ty2 i Ty51.

Film video angielskiego hobbysty przedstawiający przejazd Pt47-13 z pociągiem "Karpaty"
przez przystanek osobowy Grzybowa Góra w dniu 24 marca 1987. YT user: stephensrailways

 
Do grudnia 1987 roku parowozy Pt47 prowadziły "Karpaty" na blisko 200 kilometrowym odcinku Skarżysko-Kamienna - Sandomierz - Przeworsk. W wyniku elektryfikacji szlaku Skarżysko-Kamienna - Sandomierz długości 97 kilometrów właśnie w grudniu 1987 roku obsługę parowozami Pt47 skrócono do odcinka Sandomierz - Przeworsk o długości 100 kilometrów. 27 kwietnia 1988 roku ostatni raz parowóz Pt47-138 (HCP 1940/1949) z MD Skarżysko-Kamienna prowadził "Karpaty" zastępując wyjątkowolokomotywę EU07 i jadącna całym odcinku Przeworsk - Skarżysko-Kamienna. Drzwi dymnicy lokomotywy udekorowano okazjonalnym szyldem, a pociąg, który przybył do Przeworska z opóźnieniem, do Skarżyska dojechał planowo dzięki efektywnej jeździe mechanika Adolfa Walkowiaka. Było to uroczyste pożegnanie, po wieloletniej eksploatacji w MD Skarżysko-Kamienna, parowozów serii Pt47. W dniu 30 kwietnia 1988 parowóz skreślono ze stanu PKP, jako ostatni z serii Pt47 w parowozowni Skarżysko-Kamienna. Jednak los był dla niego łaskawy, bo został zakupiony przez towarzystwo Brenner & Brenner z Austrii. Parowóz przeszedł naprawę główną i został ucharakteryzowany na Pt31 otrzymując oznaczenie 919.138, co pozwoliło na prowadzenie pociągów specjalnych nowego właściciela. Obecnie parowóz oczekuje naprawy głównej.


Fot. 3. Widok powrotnego pociągu "Karpaty"(Bukareszt - Warszawa) z budki maszynisty Pt47-13
w ostatnich dniach kursowania.
 
W konsekwencji wspomnianej elektryfikacji szlaku do Sandomierza z początkiem 1988 roku dwie Pt47 o numerach 13 i 104 przekazano w styczniu 1988 roku do MD Rozwadów. Co ciekawe, seria parowozów Pt47 z MD Rozwadów zniknęła w 1984 roku, po skreśleniu ze stanu PKP parowozów o numerach 59, 161 i przekazaniu do MD Skarżysko-Kamienna egzemplarzy o numerach 40, 167, 172. Po czterech latach wróciły dosłownie "na chwilę", bo od chwili przekazania do zmianyrozkładu jazdy 1987/88 na nowy rozkład 1988/89 minęło zaledwie parę miesięcy. Był to ostatni okres dla obsługi "Karpat" przez parowozy pospieszne PKP, ale i symboliczny koniectej kultowej serii w planowej obsłudze ciężkich pociągów pospiesznych. Pozostające jeszcze pod parą parowozy Pt47 w MD Kłodzko niestety zapewniały obsługę trakcyjną już tylko dla pociągów niższych kategorii i pociągów specjalnych.


Fot. 4. Pt47-13 z powrotnym pociągiem "Karpaty" Bukareszt - Warszawa
podczas planowego postoju na stacji Stalowa Wola Rozwadów.
 
Przybliżę nieco sylwetkę ostatniego rozwadowskiego duetu. Pt47-104 (HCP 1302/1949) w 1986 roku trafił z Lublina do Skarżyska-Kamiennej, a 10 stycznia 1988 roku do Rozwadowa, gdzie obsługiwał "Karpaty" i okoliczne pociągi pasażerskie do maja 1988 roku, kiedy został wycofany z eksploatacji. Parowóz Pt47-13 (Fablok1863/1948) przybył do Skarżyska z Lublina podobnie, jak stoczwórka w 1986 roku, a następnie 7 stycznia 1988 roku trafił na stan MD Rozwadów jeszcze z krótkim epizodem w Lublinie. Warto też wspomnieć, że parowozownia w Rozwadowie nie posiadała obrotnicy, dlatego podobnie jak w Przeworsku, parowozy obracano na trójkącie torowym.


Fot. 5. Ostatni pociąg pospieszny "Karpaty" z Warszawy do Bukaresztu z Pt47-13
na czele chwilę po pokonaniu stacji Głębów i widocznego mostu nad rzeką Łęg kieruje się do Zbydniowa,
który pokona na biegu. 27 maja 1988.
 
W piątek 27 maja 1988 roku pociąg "Karpaty", ostatni raz jadący starą trasą z Warszawy do Bukaresztu, prowadzony był parowozem pospiesznym i był to parowóz Pt47-13! Parowóz nie został z tej okazji w żaden sposób udekorowany. Sam przejazd nie był też tak uroczysty, jak przy 138-ce w Skarżysku-Kamiennej. Pt47-13 wraca jeszcze z obiegiem powrotnym w sobotę 28 i w niedzielę 29 maja, alejuż 28maja 1988 roku,zgodnie znowymrozkłademjazdy 1988/89,"Karpaty" z Warszawy pojechały nową trasą przez Kraków, Nowy Sącz, Muszynę, Plavec, Koszyce i dalej do Bukaresztu.


Fot. 6. Parowóz Pt47-13 odstawiony na torach stacji Szczakowa, październik 1993 roku.
 
Trzynastka 30 czerwca 1988 roku uświetnia koniec trakcji parowej w Lublinie, a 10 września 1988 ma miejsce jeszcze jedna ważna karta w historii parowozu. W trakcji podwójnej z Ty51-208 prowadziły one na odcinku Siedlce - Terespol legendarny Orient Express relacji Paryż - Hongkong. Rozwadowska maszyna prowadzona była przez maszynistę Józefa Chęciai pomocnika Zygmunta Hermana, a Ty51-208 z MD Dęblin prowadzona przez mechanika Pawła Jackela i pomocnika Tadeusza Rogosza. Parowozy zastąpiłyanalogiczny duet w postaci Pt47-112 i Ty51-92, który prowadził pociąg na odcinku Kutno - Warszawa - Siedlce. Kultowa trzynastka 30 października 1988 roku odbyła ostatnią służbę w MD Rozwadów, kończąc swoją historię pod szyldem PKP z przebiegiem 3 385 285km. Obie ostatnie rozwadowskie "pety"skreślono ze stanu PKP w dniu 4 maja 1989 roku i dla obu los był łaskawy.


Fot. 7. Ostatnie zdjęcie autora tekstu Pt4-13 ustawionej w roli pomnika w Skarżysku-Kaminnej, lipiec 2022
 
Stoczwórka, po postoju w zapasie trwałym nastacji Zarzeka koło Dęblina, trafia ostatecznie do Muzeum Kolejnictwa w Warszawie, gdzie jest eksponatem do dziś. Trzynastka rozpoczyna tułaczkę po kraju. Początkowo również trafia do Zarzeki, a później przewieziona zostaje do Szczakowej, gdzie jej malatura została odświeżona wraz z parowozem Ty51-9, przed ich wystawieniem w mini skansenie zlokalizowanym przy peronach stacji Bielsko-Biała Główna. Po likwidacji skansenu parowóz trafia w okolice lokomotywowni w Krakowie Płaszowie. Po blisko dekadzie postoju, dzięki inicjatywie władz Skarżyska-Kamiennej, parowóz może ponownie wrócić do "swojej jednostki macierzystej". Parowóz przechodzi renowację (zrealizowaną przez firmę Axel-Rail) w hali wachlarzowej dawnej parowozowni Skarżysko-Kamienna, a później trafia na cokół przy budynku dworca, gdzie pozostaje pomnikiem historii upamiętniającym trud i ciężką pracę kolejarzy skarżyskiego węzła kolejowego.

Opracował: Grzegorz Radliński, dnia 23.12.2023

_____________________________________________________

Dziękuję za udostępnienie zdjęć i pomoc w edycji tekstu Andrzejowi Harasskowi oraz Romanowi Fickowi za udostępnienie zdjęcia ze Szczakowej.


Bibliografia:

  • materiały archiwalne Władysława Chrapka
  • "Wolna droga" ALBUM FOTOGRAFII 1973-2000 D. Brodowski, K. Wiśniewski, A. Żmuda
  • "Ostatnie polskie parowozownie" Krzysztof Wiśniewski
  • DVD: Międzynarodowy pociąg pospieszny „KARPATY”
  • Internet: forum.modelarstwo.info
  • Internet: Facebook - Z krawędzi peronu: Železničářa" nr 2/1988, 23 lipca 1988 roku
  • materiały własne autora
 

__________________________________________________________________________
Grzegorz Radliński © pt47.pl